از جنگ و ستيز عادى نيز بيشتر آفت‌خيز بشمار مىرفته است و شايد ضايعات شديد جانى آن به تناسب وسعت خاك بيشتر از حد و اندازه هر قسمت همانند ديگر نواحى آسيا بوده است و در همين لحظه و حال نيز شاهين‌ها از جهات شرقى و شمال در پروازند و در سربازخانه‌هاى ماوراء خزر و شوراهاى صحارى تركستان سرنوشت مشهد مورد بحث و مذاكره است . ايالات مجاور - در ضمن تقرير مطالب اين قسمت از مسافرتم هم طبيعى و هم به اندازهء حجم و ظرفيت اين دو مجلد ضرورى است كه آخرين اطلاعات راجع به ايالات و نواحى مجاور را هم بنويسم اطلاعاتى كه تماما حاصل تحقيقاتى است كه در حين سيروسفر خود در آن حدود انجام داده‌ام و همهء آن بوسيلهء صالح‌ترين افراد بصير نيز مورد رسيدگى واقع شده است و اين اطلاعات شامل سرحدات ايران و افغانستان و قضيهء سيستان در شرق يعنى در همان حدود و سامانى است كه هر - لحظه در معرض بحرانى سياسى است و گاهى نيز اين خطر حدت تمام دارد و در همانجاست كه مسئلهء غامض مرز هندوستان چون عامل سهمگينى همهء وضع و حال اين منطقه را تحت الشعاع قرار مىدهد . همچنين راجع به ايالات ساحلى ايران در كنار درياى خزر در همان ناحيتى كه از لحاظ شرايط طبيعى تفاوت حيرت‌آورى دارد به نظر مىرسد كه آنجا با نقطهء ديگرى ممكن است اشتباه شود ، نه آنكه ادامهء وضع و حال طبيعى سرزمين ايران باشد . در جهت شمال غربى و ايالات غربى شهرهاى بزرگى هست با جمعيتى متفرق و بيگانه و آثار خلل‌ناپذير باستانى . به همين منوال وقتى كه به نواحى جنوبى ايران مىرسيم اطلاعاتى هم دربارهء آن ايالات و نقاط دورافتاده كه كمتر هم شناخته شده است يعنى جنوب شرقى و جنوب غربى بيان خواهم كرد . همان نقاطى كه ديرگاهى در مقابل علاقهء مركزيت كه مقتضى عهد و زمان بوده استقامت نموده است و هنوز هم با اشكال مختلف چهرهء شورش و سركشى بومى و بيابانى خويش را كه روزگارى عين وضع و حال جامعهء ايرانى بود نشان مىدهد .